چهارمحال و بختیاری که روزگاری به‌عنوان نگین آبی کشور شناخته می‌شد، اکنون در سایه خشکسالی و کاهش بی‌سابقه بارش‌ها در بحران عمیقی گرفتار شده است، تنش آبی شدید و وابستگی روستاها به آبرسانی با تانکر، زندگی مردم این دیار را به چالش کشیده است.

خشکسالی به‌عنوان یکی از چالش‌های بزرگ و رو به افزایش در سطح جهانی، به‌ویژه در ایران، تأثیرات عمیق و گسترده‌ای بر زندگی انسان‌ها و اکوسیستم‌ها دارد، چهارمحال و بختیاری که به‌عنوان یکی از پربارش‌ترین و پرآب‌ترین مناطق کشور شناخته می‌شد، اکنون در پی تغییرات اقلیمی و افت محسوس بارش‌ها، با بحران‌ جدی روبرو شده است، این استان که سرزمینی برجسته با رودخانه‌های خروشان و منابع آبی فراوان بود، به ناچار دچار تنش آبی شده و دشت‌هایش با چالشی به نام «خشکسالی» دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

کاهش بارش‌ها در چهارمحال و بختیاری، اثرات مستقیم و مخربی بر زندگی روستاییان گذاشته است. بسیاری از روستاها به‌ویژه در مناطق دورافتاده و کوهستانی، به شدت تحت‌فشار قرار گرفته و به آبرسانی با تانکر وابسته شده‌اند، این وضعیت نه‌تنها هزینه‌های مالی زیادی را بر دوش مردم و دولت تحمیل می‌کند، بلکه باعث ایجاد نارضایتی و ناامیدی در جامعه روستایی شده است. در این میان، ابزارها و دست‌های ممنوعه‌ای که مانع از مدیریت صحیح منابع آب می‌شوند، تلاش‌ها برای برطرف کردن این بحران را پیچیده‌تر کرده‌اند.

روستاهایی که روزگاری با صدای جاری آب و زندگی سبز و پویای خود شناخته می‌شدند، اکنون با آسیب‌های جدی ناشی از کمبود آب، نظیر کاهش تولیدات کشاورزی و مضاعف شدن مهاجرت‌ها مواجه‌اند. این شرایط، نه‌تنها کیفیت زندگی روستاییان را تحت تأثیر قرار می‌دهد بلکه بر روی تنوع زیستی و سلامت اکوسیستم‌ها نیز اثرات منفی می‌گذارد.

بسیاری از دشت‌های چهارمحال و بختیاری به دشت‌های ممنوعه تبدیل شده‌اند

مهدی قبادی‌نیا -عضو هیأت علمی و رئیس مرکز تحقیقات آب دانشگاه شهرکرد – در خصوص عوامل تاثیرگذار بر به‌وجود آمدن تنش آبی در چهارمحال و بختیاری، اظهار کرد: در طول دوره‌های مختلف، عوامل گوناگونی از شرایط اقلیمی تا حکمرانی نادرست آب در شکل‌گیری این موضوع نقش داشته‌اند.

این عضو هیأت علمی و رئیس مرکز تحقیقات آب دانشگاه شهرکرد گفت: بسیاری از دشت‌های چهارمحال و بختیاری به دلیل شرایط بحرانی به دشت‌های ممنوعه تبدیل شده‌اند.

وی با بیان اینکه بارندگی در سطح چهارمحال و بختیاری کاهش یافته و آمارها حاکی از کاهش تقریبا ۱٠ درصدی میانگین بارش‌ها است، توضیح داد: این کاهش شاید در نگاه اول چندان قابل توجه به نظر نرسد، اما تغییر نوع بارش از برف به باران و تغییر در توزیع زمانی بارندگی‌ها، باعث کاهش آب قابل ذخیره در خاک و کاهش روان‌آب‌ها شده و در نتیجه ذخایر آبی را تحت تاثیر قرار داده است، علاوه بر آن، رشد جمعیت و توسعه در بخش‌هایی مانند کشاورزی و صنعت، تقاضای بالایی برای منابع آبی ایجاد کرده‌اند، این عوامل در کنار یکدیگر و همچنین بهره‌وری پایین آب باعث شده‌ که بارگذاری بیش از حد بر منابع آبی، فراتر از ظرفیت اکولوژیکی سرزمین و حجم آب تجدیدپذیر انجام شود که در نهایت به وقوع تنش آبی منجر شده است.

این مدرس دانشگاه افزود: در برخی سال‌ها، مانند سال جاری، که بارندگی حدود ۴۰ درصد کاهش یافته و تنش‌های آبی محسوس‌تر شده است، این بحران نمایان‌تر می‌شود، در مقابل، در سال‌هایی با بارندگی مناسب‌تر، ممکن است این تنش‌ها کمتر دیده شده و حتی به فراموشی سپرده شود، حکمرانی و مدیریت صحیح منابع آب می‌تواند اثرات تنش‌های آبی و تأثیر آن‌ها بر زندگی مردم را کاهش دهد.

وی با اشاره به اینکه اگر ذخایر آبی مناسبی داشته باشیم و یخچال‌های طبیعی استان حفظ و تقویت شوند، این منابع طبیعی می‌توانند در مواقع بحرانی به مدیریت منابع آب کمک کنند، یادآور شد: باید از تخصیص بیش از حد آب جلوگیری و تخصیص آب بیش‌ از ظرفیت آب تجدیدپذیر انجام نشود.

قبادی‌نیا در توضیح مفهوم آب تجدیدپذیر، گفت: این آب، بخشی از منابع آبی است که از بارندگی تأمین شده و پس از ذخیره در خاک و منابع آب سطحی، برای مصارف مختلف قابل استفاده است، طبق استانداردهای سازمان ملل، اگر بیش از ۴۰ درصد آب تجدیدپذیر برداشت شود، آن کشور از نظر شرایط آبی در شرایط بحرانی قرار دارد، در ایران نزدیک به ۱۰۰ درصد این منابع مصرف می‌شود، هر چند برخی استانداردها در شرایط اضطراری تا ۸۰ درصد مصرف را مجاز می‌دانند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد تصریح کرد: ممکن است سال آینده بارندگی‌ها افزایش پیدا کرده و چالش‌های آبی کمتر مورد توجه قرار گیرد، اما نباید از بروز شرایط بحرانی مانند سال جاری غفلت کرد، لذا باید از بروز بحران در تأمین آب در فصول مختلف جلوگیری کنیم.

وی درباره قوانین و مدیریت آب گفت: قوانین موجود دارای تعارض منافع هستند و اولویت اول باید اصلاح قوانین مربوط به حفظ منابع آب، سرزمین و محیط زیست و همچنین مدیریت تخصیص و برداشت آب باشد، لذا اصلاح ساختارهای حکمرانی آب و قوانین مرتبط ضروری است.

قبادی‌نیا افزود: اگرچه در سال‌های اخیر توجه بیشتری به چالش‌های آبی شده، اما اقدامات عملیاتی قابل توجهی انجام نشده است، تشکیل کارگروه سازگاری با کم‌آبی اقدامی خوب، اما کافی نیست.

این استاد دانشگاه گفت: در این حوزه، باید جراحی‌های سختی انجام شود که ممکن است در کوتاه‌مدت، قابل اجرا نباشد، این جراحی‌ها نیازمند سال‌ها تلاش مداوم برای رسیدن به سرزمینی پایدار و قابل استفاده برای نسل‌های آینده هستند.

وی بیان کرد: با در اولویت قراردادن افزایش بهره‌وری آب، باید تخصیص‌های بیش از حد و فراتر از ظرفیت آب تجدیدپذیر به‌ مرور حذف شوند، ادامه روند کنونی به تخلیه کامل سفره‌های آب زیرزمینی و فرونشست‌های شدید منجر می‌شود که زندگی بسیاری از مردم را تحت تأثیر قرار خواهد داد، در حال حاضر به دلیل برداشت بیش از حد از آب زیرزمینی مشکل فرونشست تقریبا در تمام استان مشاهده شده است، این فرونشست نه‌تنها به کشاورزان بلکه به همه مردم منطقه آسیب می‌رساند.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: هر شهروند باید نسبت به مسائل آبی حساس و در برابر برداشت بیش از حد مطالبه‌گر باشد، زیرا این موضوع به ضرر همه مردم است، کاهش سطح آب زیرزمینی در دشت نه‌تنها به فرونشست منجر می‌شود، بلکه منشاء تولید ریزگردها شده و خسارت‌های جانی و مالی به مردم وارد می‌کند.

وی در پایان گفت: اقدامات کنونی برای رفع تنش آبی اغلب مقطعی و کوتاه‌مدت هستند و نیاز به برنامه‌ریزی و اقدام جدی و مستمر دارند.

آبرسانی با تانکر به یک شهر و ۱۴۸ روستا در  چهارمحال و بختیاری 

محمد کریمی- مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب چهارمحال و بختیاری – در خصوص آخرین وضعیت تامین آب شرب استان، اظهار کرد: در حال حاضر تمامی شهرستان‌های استان درگیر تنش آبی هستند.

وی با بیان اینکه یک شهر و ۱۴۸ روستا در حال حاضر در چهارمحال و بختیاری با تانکر آبرسانی می‌شوند، گفت: بیشترین تنش آبی در شهرها و روستاهای شهرستان لردگان است، در این شهرستان سه شهر و ۲۲۷ روستا درگیر تنش آبی شدید هستند.

کریمی با بیان اینکه ۱۸۵ پروژه در حوزه تامین آب شرب و فاضلاب در چهارمحال و بختیاری در حال اجرا است، توضیح داد: اقداماتی جهت کاهش تنش آبی در شهرها و روستاهای استان در حال انجام است.

چهارمحال و بختیاری در مرحله ابتدایی تغییراقلیم قرار دارد

سید نعیم امامی، رئیس بخش تحقیقات آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال وبختیاری اظهار کرد: به‌طور کلی تغییر اقلیم شامل تغییرات بلندمدت و پایداری که در آب و هوا اتفاق می‌افتد می‌شود و معمولا این تغییرات اگر به مدت بیش از یک دهه طول بکشد کم‌کم به استفاده از واژه تغییر اقلیم هدایت می‌شویم.

وی افزود: در حال حاضر استان در مرحله‌ای قرار دارد که به‌دلیل طولانی شدن تغییرات اتفاق افتاده در دما و بارش، وارد مرحله ابتدایی تغییراقلیم شده‌ اما هنوز تغییراقلیم به معنای واقعی خود اتفاق نیفتاده است.

این عضو هیئت‌ علمی مرکز تحقیقات کشاورزی چهارمحال و بختیاری در رابطه با تغییراقلیم بیان کرد: تغییر اقلیم شامل تغییر در بارندگی، میانگین دما، الگوهای باد و رویدادهای جوی مختلف است، همچنین افزایش فعلی میانگین دمای هوا که در سطح جهان رخ داده عمدتا به فعالیت‌های انسانی برمی‌گردد و جهان صنعتی بیشترین تاثیر را در این تغییراقلیم داشته است.

وی مجموع علل تغییر اقلیم را در اولویت اول فعالیت انسانی(سوزاندن سوخت‌های فسیلی و…) دانست که باعث افزایش گازهای گلخانه‌ای می‌شود، گفت: چرا که عمده گازهای گلخانه‌ای کربن دی اکسید(CO2) و نیتروژن است و باعث می‌شود دماها به شکل ناهنجار افزایش پیدا کند.

امامی توضیح داد: باتوجه به اینکه چهارمحال و بختیاری در اقلیم سرد و کوهستانی قرار دارد و از مشخصه‌های این اقلیم میانگین دمای حدود ۱۰ الی ۱۲ درجه سانتی‌گراد و بارش سالانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است مستقیما تحت تاثیر تغییرات‌اقلیمی واقع شده است.

وی گفت: طبق گزارشات موجود در ۱۰ سال اخیر بارش‌های این استان بین ۵۱ تا ۶۴ درصد کاهش و دما به‌طور میانگین ۱ درجه افزایش پیدا کرده است که این دو واکنش مهم‌ترین دلایل تغییراقلیم در استان به شمار می‌رود، در حال حاضر در این استان با یک خشکسالی مزمن رو به رو هستیم که به مرور آثار زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی آن را خواهیم دید.

رئیس بخش تحقیقات آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی چهارمحال و بختیاری گفت: با افزایش دما بخش عمده بارش‌ها از برف به باران تبدیل شده است و با افت و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در ۱۰ دشت استان رو به رو هستیم، چرا که این امر باعث شده است بسیاری از دشت‌های استان حالت بحرانی پیدا کنند.

وی در ادامه گفت: در اثر کاهش بارش‌ها و برداشت‌هایی که به روال سال‌های قبل انجام می‌شود با ۵۷۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن آب رو به رو هستیم که بیشترین کسری مخزن آب مربوط به دشت شهرکرد با ۲۰۲ میلیون مترمکعب است، طبیعتا کاهش مخزن آب‌ها نتیجه‌ای جز فرونشست زمین نخواهد داشت که متاسفانه در چهارمحال و بختیاری فرونشست زمین نیز آغاز شده است.

امامی اظهار کرد: تغییر اقلیم بر عملکرد کشاورزی هم تاثیر گذاشته است و با کاهش عملکرد محصولات دیم مواجه هستیم که این تغییر اقلیم بر مراحل رشد این گیاهان تاثیر نامطلوبی می‌گذارد.

به‌گفته وی، در بعضی مناطق زمین‌های کشاورزی به مناطق بیابانی تبدیل می‌شوند که این مناطق می‌توانند منشایی برای تولید ذرات گرد و غبار باشند و تمام این عوامل آثار اجتماعی همچون مهاجرت، بیکاری و… را دارا هستند.

این عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات کشاورزی چهارمحال و بختیاری توضیح داد: پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند در این استان دما و رویدادهایی مانند سیل در طی ۲۰ سال آینده افزایش چشمگیری پیدا خواهند کرد و احتمال دارد در ۲۰ سال آینده با افزایش دمای بین ۱ تا ۲.۶ درجه رو به رو خواهیم شد.

وی گفت: برای مقابله با این شرایط علاوه بر جا انداختن فرهنگ مقابله با خشکسالی توسط مشاغل مختلف باید از سامانه‌های هوشمند و سنجش از راه دور استفاده شود، همچنین این استان نیاز به یک برنامه جامع و اساسی برای مقابله با خشکسالی احتیاج دارد، چرا که این برنامه‌ریزی ها باید مبتنی بر واقعیت‌های موجود از شرایط استان باشد.

امامی خاطرنشان کرد: چهارمحال و بختیاری با چالش جدی رو به رو است و همه ما باید تلاش کنیم تا آسیب‌ها بیش از آنچه که امروز شاهد آن هستیم خسارت وارد نکند.

وی گفت: این استان با توجه به موقعیت خاصی که داراست مورد توجه فعالان زیست‌محیطی و منابع طبیعی بوده اما امروزه با تغییر اقلیمی که صورت گرفته آسیب زیادی دیده است و اگر در آینده مدیریت بهینه در منابع آبی را نداشته باشیم با بحران‌های بسیار زیادی مواجه خواهیم شد.

اصلاح الگوی مصرف یک ضرورت است

اسماعیل اسدی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد اظهار کرد: کشور ما در موقعیت جغرافیایی خشک و نیمه خشک قرار گرفته که متاسفانه امروزه علاوه بر این خشکی، خشکسالی نیز بر کشور حاکم شده است.

وی افزود: این یک واقعیت است که تغییرات اقلیمی در کل جهان اتفاق افتاده است و باید آن را بپذیریم و راهکارهای مناسب آن را پیدا کنیم.

اسدی بیان کرد: تغییرات اقلیمی ایجاد شده تغییر الگوهای بارش و کاهش منابع آبی را به دنبال دارد، همچنین این موضوع امنیت غذایی را به خطر می‌اندازد.

وی ادامه داد: مدیریت اقلیم خشک بسیار مهم است چرا که مسئولان باید با برنامه‌ریزی‌های درست و مناسب اثرات این تغییر اقلیم را که تاثیر بسزایی در اقتصاد و مسائل اجتماعی دارد، کاهش دهند، همچنین این استراتژی باید در سرلوحه کار تمام مدیران از جمله مدیران ادارت منابع طبیعی و محیط‌زیست قرار گیرد.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهرکرد تصریح کرد: بیشتر از ۳۵ درصد مناطق ایران بیش از حد خشک هستند و در کل حدود ۸۵درصد مساحت ایران در منطقه بیش از حد خشک، خشک و نیمه خشک قرار دارد.

وی در ادامه گفت: میانگین بارش چهارمحال و بختیاری بسیار پایین آمده است و این استان که یک روز در گذشته جزو پر بارش‌ ترین‌ها بود امروزه از لحاظ بارشی وضعیت حادی دارد.

اسدی در پایان به اصلاح الگوی مصرف اشاره کرد و گفت: اصلاح الگوی مصرف یک ضرورت است که موکول شدن آن به فردا دیر است.

پیش‌بینی زمستانی پربارش‌تر نسبت به سال گذشته برای چهارمحال و بختیاری

معصومه نوروزی، مدیرکل هواشناسی چهارمحال و بختیاری اظهار کرد: میانگین بارش استان در سال زراعی جاری تا امروز(۲۲شهریور ) ۳۹۲ میلی‌متر بوده است، درحالی که باید ۶۵۵ میلی‌متر باشد که این ارقام نشان می‌دهند حدود ۲۶۴ میلی‌متر معادل ۴۰ درصد کاهش بارندگی‌ها را نسبت به آمار بلندمدت داشته‌ایم. همچنین نسبت به سال گذشته حدود ۲۹ درصد کاهش بارندگی را شاهد هستیم.

نوروزی در رابطه با روند خشکسالی در استان بیان کرد: بیش از ۱۰ سال است که در استان کاهش بارندگی و کمبود بارش وجود دارد، همچنین خشکسالی‌های متعددی از جمله خشکسالی خفیف، ضعیف، شدید و بسیار شدید نقاط مختلف استان را در بر گرفته است. با این شرایط چهارمحال و بختیاری دومین استان کشور در کاهش‌بارندگی‌هاست.

مدیرکل هواشناسی چهارمحال و بختیاری در رابطه با روند دما در استان، توضیح داد: دما طی سال‌های اخیر به‌ویژه در سال جاری روند افزایشی داشته است و چندین مرتبه برخی ایستگاه‌ها رکورددار افزایش دما بودند.

وی ادامه داد: از ابتدای سال زراعی جاری تاکنون استان همچنان با ۱.۷ درجه سانتی‌گراد افزایش دما نسبت به میانگین بلندمدت در صدر جدول افزایش دما در سطح کشور قرار دارد، این درحالی است که میانگین افزایش‌دما در سطح کشور حدود ۱.۲ درجه سانتی‌گراد است.

مدیرکل هواشناسی چهارمحال و بختیاری تصریح کرد: حدود ۹۸ درصد مساحت استان درگیر خشکسالی است که درصدهای متفاوتی را شامل می‌شود، به‌طور مثال حدود ۴۵ درصد استان درگیر خشکسالی بسیار شدید و ۲۸ درصد خشکسالی شدید است. در این شرایط شهرستان‌های اردل، خانمیرزا، سامان و فلارد ۱۰۰ درصد خشکسالی را تجربه کردند.

نوروزی یادآور شد: چهارمحال و بختیاری دچار تغییر اقلیم شده است که پیامدهای متنوعی همچون تغییر الگوی بارشی را دارد و اکثر بارش‌ها از جامد به مایع( برف به باران) تبدیل شده‌اند، در برخی مناطق افزایش نزولات را داریم که خود دلیلی بر بارش‌های سیل‌آسا است، همچنین می‌تواند موجب خشکسالی شود زیرا افزایش دما باعث افزایش ذوب و تبخیر بارش‌ها می‌شود.

به‌گفته وی، حتی اگر بارش‌های بسیار خوبی طی امسال و سال آینده در استان داشته باشیم به هیچ‌وجه این خشکسالی جبران نمی‌شود، زیرا مدیریت منابع‌ آب صورت نگرفته است، بهره‌برداری بیش از حد از آب‌های زیرزمینی موجب کاهش سطح آب‌های زیرزمینی شدهه است و به دلیل افزایش دمایی که رخ داده شاهد کاهش پوشش گیاهی  هستیم.

نوروزی بیان کرد: طبق آمار و اطلاعات هواشناسی موجود، در سال جاری، پاییز دیرتر از حالت معمول شروع می‌شود و بارش‌های پاییزی با تاخیر آغاز خواهند شد، همچنین نیمه اول پاییز بارش‌های خاص و قابل ملاحظه‌ای انتظار نمی‌رود، یعنی در مهر بارشی نداریم و در آبان‌ بارش‌های ضعیفی صورت می‌گیرد، اما از آذر به بعد انتظار می‌رود شرایط بارشی بهتری را داشته باشیم.

وی ادامه داد: بارش‌های سال زراعی جاری نسبت به سال گذشته بهتر هستند اما با تاخیر آغاز می‌شوند و زمستان بهتری خواهیم داشت، اگرچه درشرایط تغییر اقلیم هستیم پیش‌بینی‌ها با خطای بیشتری مواجه است.

نوروزی در پایان گفت: برای مدیریت منابع آب امکان انجام برنامه‌ریزی هایی وجود داشت تا بارش‌هایی که به‌صورت رواناب به رودها می‌پیوندند و سپس خارج می‌شوند، جذب لایه‌های زیرزمینی شوند و سطح آب‌های زیرزمینی در حالت طبیعی خود نگه‌داشته شود تا این شرایط پیش نیاید.

حال که شاهد چنین شرایطی هستیم باید مدیریت مصرف آب در تمام حوزه‌ها مدنظر قرار گیرد و با استفاده از تکنولوژی و علم روز و کمک از نخبگان برای برون رفت از این شرایط برنامه‌های جامعی داشته باشیم. البته برنامه‌ریزی در هر حوزه برای مقابله با بحران باید از سال‌ها پیش اتفاق می‌افتاد، اما اکنون باید برنامه‌های کوتاه‌مدتی که خروجی مطلوبی داشته باشد، طراحی شود./ایسنا