از یخچال‌های زردکوه تا زمین‌لغزش و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها؛ درس نپال برای مدیریت ریسک در قلب زاگرس
گزارش تحلیلی درباره مخاطرات مرکب کوهستانی در چهارمحال‌وبختیاری(در سایه تغییرات اقلیمی و پدید النینو)
حادثه ۲۶ اوت ۲۰۲۶ در منطقه مرزی نپال و تبت، که بر اساس گزارش زمین‌شناسی آمریکا (USGS) با شکست سریع دامنه‌ای مرتبط با یک یخچال آغاز شد و به جریان آوار و سیلابی در امتداد رودخانه‌های لندا خولا و ترریشولای خولا به طول نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر انجامید، پرسشی جدی برای مناطق کوهستانی ایران مطرح کرده است: آیا زاگرس مرکزی نیز ترکیبی از مخاطرات کوهستانی، رودخانه‌ای و توسعه انسانی دارد که بتواند یک حادثه طبیعی را به بحرانی آبشاری تبدیل کند؟
پاسخ این گزارش، مثبت اما مشروط است.
۱. درس اصلی نپال؛ «مخاطرات آبشاری»
حادثه نپال اهمیت مفهومی به نام مخاطرات آبشاری (Cascading Hazards) را برجسته کرد. در این نوع حوادث، چند مخاطره به‌صورت زنجیره‌ای به یکدیگر متصل می‌شوند: ناپایداری کوهستان، سقوط سنگ و یخ، انسداد یا تغییر مسیر رودخانه، انباشت ناگهانی آب و رسوبات، شکست انسداد، سیلاب ناگهانی و در نهایت جریان گل‌ولای، سنگ و آوار که به تخریب سکونتگاه‌ها، جاده‌ها، پل‌ها و تأسیسات می‌انجامد.
درس اصلی نپال برای چهارمحال‌وبختیاری صرفاً وجود یخچال نیست؛ بلکه امکان اتصال چند مخاطره به یکدیگر است. آنچه در هیمالیا رخ داد، یک پیش‌بینی برای زاگرس نیست، اما یک سناریوی هشداردهنده محسوب می‌شود.
۲. یخچال‌های زردکوه؛ واقعیتی مستند و نیازمند به‌روزرسانی
چهارمحال‌وبختیاری یکی از مهم‌ترین مناطق یخچالی ایران در زاگرس است. بر اساس مطالعه کلاسیک (منتشرشده در سال ۲۰۰۹)، زردکوه دارای چندین یخچال و پهنه یخی از جمله چال‌میشان، جفت‌زرده، خرسان، پورسونان، زردکوه جنوب‌شرقی و هفت‌تنان/ایلُوک است و در آن زمان مساحت پهنه‌های یخچالی آن حدود ۷٫۱ کیلومترمربع برآورد شده است. این یخچال‌ها در ارتفاعات زردکوه قرار دارند و از نظر هیدرولوژیک اهمیت دارند، زیرا سرچشمه برخی شاخه‌های رودخانه‌های کوهرنگ و بازفت، از مهم‌ترین شاخه‌های کارون، در همین منطقه قرار گرفته است.
با این حال، یخچال‌های ایران از نظر حجم و شرایط اقلیمی با هیمالیا قابل مقایسه مستقیم نیستند. همچنین مساحت برآوردشده در مطالعه ۲۰۰۹ لزوماً وضعیت فعلی را نشان نمی‌دهد. بنابراین یکی از نخستین اقدامات پیشنهادی، به‌روزرسانی موجودی یخچال‌ها و پهنه‌های برفچالی زردکوه با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای جدید است.
۳. زمین‌لغزش؛ خطری مستند و واقعی
اگر بخواهیم مسئله را درست بفهمیم، باید نگاه خود را از «یخچال» فراتر ببریم. چهارمحال‌وبختیاری در قلب زاگرس قرار دارد و دارای توپوگرافی بسیار کوهستانی، شیب‌های زیاد، شبکه گسترده آبراهه‌ها، بارش و برف قابل توجه و سابقه زمین‌لغزش است.مطالعات موردی در استان ابعاد قابل‌توجه این مسئله را نشان می‌دهد؛ برای نمونه، در حوضه آبخیز باباحیدر حدود ۴۴ درصد مساحت در طبقات خطر زیاد و بسیار زیاد زمین‌لغزش و حدود ۳۵ درصد در طبقات ریسک زیاد و بسیار زیاد قرار گرفته است. همچنین مطالعه پهنه‌بندی در نیمه غربی استان نشان داده ۶۰ درصد محدوده در دو طبقه خطر زیاد و بسیار زیاد واقع شده است.این داده‌ها برای سیاست‌گذاری گردشگری اهمیت زیادی دارند، زیرا بخش مهمی از توسعه گردشگری استان دقیقاً در مناطق کوهستانی، دره‌ها و حاشیه رودخانه‌ها در حال شکل‌گیری است و هرچه یک منطقه طبیعی جذاب‌تر باشد، فشار توسعه بر آن نیز بیشتر می‌شود.
۴. ۳۲۰۰ کیلومتر رودخانه؛ حدود ۱۵۰۰ کیلومتر در فرآیند تعیین تکلیف
چهارمحال‌وبختیاری فقط یک استان کوهستانی نیست؛ شبکه گسترده‌ای از رودخانه‌ها نیز دارد. طبق اعلام مدیر دفتر فنی و مهندسی رودخانه‌ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای استان در اردیبهشت ۱۴۰۵، حدود ۳۲۰۰ کیلومتر طول رودخانه در استان وجود دارد. از این مقدار حدود ۱۷۰۰ کیلومتر تعیین حریم و بستر شده، حدود ۷۰۰ کیلومتر در دست مطالعه است و بخش باقی‌مانده (حدود ۱۵۰۰ کیلومتر) عمدتاً در مناطق صعب‌العبور و ارتفاعات قرار دارد.این ارقام نشان می‌دهند که هنوز بخش قابل‌توجهی از شبکه رودخانه‌ای استان از نظر حریم و بستر تعیین تکلیف نشده است. این مسئله در مناطق کوهستانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا آبراهه‌های کوچک بالادست ممکن است در شرایط بارش شدید، بسیار سریع به جریان‌های پرقدرت تبدیل شوند.
۵. سامان؛ مطالعه‌ای موردی در توسعه حاشیه رودخانه
از سوی دیگر، حدود ۱۵۰۰ کیلومتر از شبکه ۳۲۰۰ کیلومتری رودخانه‌های استان هنوز تعیین حریم و بستر نشده است. بنابراین پرسش اصلی برای مدیران استان این نیست که «آیا نپال در چهارمحال‌وبختیاری تکرار می‌شود؟» بلکه باید پرسید: «اگر فردا یک زمین‌لغزش بزرگ در بالادست رخ دهد، اگر مسیر رودخانه برای چند دقیقه یا چند ساعت مسدود شود و اگر سیلاب ناگهانی به پایین‌دست حرکت کند، چه تعداد انسان، خانه، پل، جاده و تأسیسات در مسیر آن قرار دارند و چند دقیقه برای واکنش فرصت خواهیم داشت؟»
پاسخ به همین پرسش باید مبنای سیاست جدید مدیریت بحران، توسعه گردشگری، صدور مجوز ساخت‌وساز و برنامه‌ریزی فضایی چهارمحال‌وبختیاری قرار گیرد.
پیشنهاد نهایی: تهیه «اطلس ریسک مخاطرات آبشاری چهارمحال‌وبختیاری» و اجرای پایلوت سامانه هشدار سریع زاگرس مرکزی در محور زردکوه – کوهرنگ – بازفت – اردل. این می‌تواند به جای واکنش پس از فاجعه، نخستین گام استان برای پیشگیری پیش از فاجعه باشد.
سامان و حاشیه زاینده‌رود یکی از مهم‌ترین نمونه‌های توسعه انسانی در مجاورت منابع آبی استان است. موضوعاتی مانند باغداری، گردشگری، ساخت‌وساز، اراضی حاشیه رودخانه و مسائل مرتبط با بستر و حریم رودخانه در سال‌های اخیر مطرح بوده است. بازنگری طرح‌های هادی روستایی در این منطقه برای رفع مشکلات حریم رودخانه در دستور کار قرار دارد.
این بحث به معنای خطرناک یا غیرمجاز بودن همه ساخت‌وسازهای موجود نیست؛ مسئله اصلی، ضرورت تطبیق توسعه جدید با نقشه‌های به‌روز خطر سیلاب، زمین‌لغزش و حریم واقعی رودخانه است. پرسش اساسی این است: آیا توسعه گردشگری و سکونت در حاشیه رودخانه بر اساس ظرفیت واقعی منطقه در مواجهه با سیلاب و مخاطرات زمین‌شناختی انجام می‌شود؟
۶. کوهرنگ، بازفت و اردل؛ کانون‌های پایش ویژه
در مناطق کوهستانی استان، سه منطقه برای مطالعه دقیق‌تر اهمیت ویژه دارند:
- کوهرنگ: به دلیل ارتفاعات، برف و پهنه‌های یخچالی زردکوه، سرچشمه‌های رودخانه‌ها و اهمیت گردشگری.
- بازفت: به دلیل کوهستانی بودن، شیب‌ها، رودخانه‌ها و حساسیت محورهای ارتباطی به ریزش سنگ و رانش.
- اردل: به دلیل وجود مناطق کوهستانی و شواهد مطالعاتی متعدد درباره زمین‌لغزش.
بارندگی فروردین ۱۴۰۵ موجب رانش زمین در محور بازفت–مسجدسلیمان و ریزش سنگ در اردل شد. این اتفاق به‌تنهایی اثبات‌کننده «سناریوی نپال» نیست، اما نشان می‌دهد که زنجیره بارش–اشباع خاک–رانش دامنه–اختلال زیرساختی در استان یک خطر واقعی و جاری است.
۷. تغییر اقلیم؛ عامل تشدیدکننده، نه توضیح ساده
تغییر اقلیم را نباید به‌سادگی به معنای «بارش بیشتر» یا «خشکسالی بیشتر» تفسیر کرد. در مناطق کوهستانی، افزایش دما می‌تواند بر ذخیره برف، زمان ذوب، پایداری یخ و برف، رطوبت خاک، پوشش گیاهی، رواناب، فرسایش و پایداری دامنه‌ها اثر بگذارد. در نتیجه، خطر آینده ممکن است از ترکیب چند تغییر کوچک ایجاد شود، نه یک تغییر بزرگ؛ همین موضوع، ضرورت پایش مستمر را دوچندان می‌کند.
۸. سناریوی بدترین حالت؛ نیازی به یخچال نیست
برای مدیریت بحران باید سناریوهای ترکیبی طراحی شوند. برای مثال:
بارش شدید در ارتفاعات ↓ اشباع دامنه ↓ زمین‌لغزش در بالادست ↓ ورود حجم عظیم خاک، سنگ و درخت به آبراهه ↓ انسداد موقت مسیر رودخانه ↓ انباشت آب ↓ شکست انسداد ↓ موج سیلاب و جریان واریزه‌ای ↓ تخریب پل، جاده، خانه و تأسیسات گردشگری در پایین‌دست
این سناریو الزاماً به یخچال نیاز ندارد و این نکته‌ای کلیدی است. چهارمحال‌وبختیاری حتی بدون سناریوی یخچالی نیز می‌تواند با مخاطرات آبشاری مواجه شود؛ بنابراین تمرکز صرف بر یخچال‌ها، نگاه را نسبت به سایر زنجیره‌های خطر نادیده می‌گیرد.
۹. چه باید کرد؟
پیشنهاد اول: ایجاد «اطلس مخاطرات آبشاری چهارمحال‌وبختیاری»
تهیه نقشه‌ای جامع با لایه‌های زمین‌لغزش، گسل‌ها، شیب، سنگ‌شناسی، آبراهه‌ها، حریم و بستر رودخانه، مسیر سیلاب، برف، پهنه‌های یخچالی و برفچالی، روستاها، شهرها، جاده‌ها، پل‌ها، تأسیسات حیاتی، مناطق گردشگری و ساخت‌وسازهای جدید. این اطلس باید ابزار تصمیم‌گیری برای استانداری، فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها، آب منطقه‌ای، منابع طبیعی، راهداری و میراث فرهنگی باشد.
پیشنهاد دوم: پایش ماهواره‌ای زردکوه
برنامه پایش دائمی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای برای رصد تغییر سطح برف و یخ، عقب‌نشینی یا تغییر پهنه‌های یخی، تغییرات دامنه، زمین‌لغزش‌های جدید و تغییرات آبراهه‌ها.
پیشنهاد سوم: سامانه هشدار سریع
ترکیب باران‌سنج، سطح‌سنج آب، دوربین، حسگر زمین‌لغزش، داده‌های ماهواره‌ای و مدل‌های پیش‌بینی برای ارسال هشدار خودکار به دهیاری‌ها، فرمانداری‌ها، هلال‌احمر، راهداری، پلیس، گردشگران و ساکنان پایین‌دست.
پیشنهاد چهارم: ممنوعیت توسعه جدید در کریدورهای پرخطر
تطبیق هر طرح جدید برای ویلا، اقامتگاه، رستوران، کمپ گردشگری، پارکینگ، جاده، پل و تأسیسات خدماتی با نقشه خطر مرکب، پیش از صدور هرگونه مجوز.
پیشنهاد پنجم: تغییر الگوی گردشگری
گذر از «ساخت‌وساز در طبیعت» به «گردشگری در طبیعت» با تأکید بر اقامتگاه‌های کوچک و پراکنده، معماری سازگار با محیط، حداقل خاک‌برداری، حداقل تغییر مسیر آب، عدم ساخت در آبراهه‌ها، رعایت حریم‌های حفاظتی، مسیرهای فرار اضطراری، تابلوهای هشدار و سامانه هشدار سریع.
جمع‌بندی
حادثه نپال بایدهشداری برای چهارمحال‌وبختیاری باشد و نباید آن را نیز نادیده گرفت. استان دارای یخچال‌ها و پهنه‌های یخی زردکوه، دامنه‌های کوهستانی، زمین‌لغزش‌های مستند، شبکه گسترده رودخانه‌ای و سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌هایی در مجاورت پهنه‌های طبیعی است. مطالعات موجود، به‌ویژه در باباحیدر و نیمه غربی استان، وجود پهنه‌های قابل‌توجه خطر زمین‌لغزش را نشان داده‌اند. با توجه به وجود پتانسل علمی و تحقیقاتی در دانشگاه های استان و وجود مرکز تحقیقات اب این موضوع باید با اولویت مورد توجه قرار گیرد مضاف بر اینکه پدیده النینو و اثرات ان بر استان در گزارش های قبلی بررسی شده است. و احتمال بارشهای پیش بینی نشده محتمل است
