وقتی از تغییرات اقلیمی سخن میگوییم، بسیاری از مردم به یاد سیل، طوفان یا ذوب یخهای قطبی میافتند؛ اما یکی از خطرناکترین پیامدهای این پدیده، «گرمای شدید» است؛ پدیدهای که آرام، بیصدا و پیوسته امنیت غذایی جهان را تهدید میکند. تازهترین گزارش مشترک سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان جهانی هواشناسی (WMO) با عنوان «گرمای شدید و کشاورزی» نشان میدهد که جهان وارد دورهای شده است که موجهای گرمای طولانی و بیسابقه، دیگر یک اتفاق استثنایی نیستند، بلکه به بخشی از واقعیت اقلیمی قرن بیستویکم تبدیل شدهاند.
گرمای شدید تنها باعث احساس ناراحتی انسانها نمیشود؛ بلکه به گیاهان، دامها، منابع آب، جنگلها، تالابها، دریاها و در نهایت اقتصاد کشورها آسیب میزند. این پدیده عملکرد محصولات کشاورزی را کاهش میدهد، سلامت دامها را تهدید میکند، منابع آب را سریعتر تبخیر میکند و هزینه تولید غذا را افزایش میدهد.
نتیجه این روند، کاهش تولید، افزایش قیمت مواد غذایی و تهدید امنیت غذایی میلیونها نفر در جهان است. بر اساس این گزارش، بسیاری از محصولات مهم کشاورزی از دمای حدود ۳۰ درجه سانتیگراد به بالا دچار افت عملکرد میشوند. دامها نیز از حدود ۲۵ درجه سانتیگراد به بعد تنش گرمایی را تجربه میکنند و در طیور و برخی حیوانات این آسیب حتی زودتر آغاز میشود.
همچنین پژوهشگران هشدار دادهاند که اگر میانگین دمای زمین تنها دو درجه سانتیگراد افزایش یابد، شدت و فراوانی موجهای گرمای شدید تقریباً دو برابر خواهد شد و در صورت افزایش سه درجهای دما، این مخاطرات تا چهار برابر افزایش مییابد. یکی دیگر از یافتههای نگرانکننده گزارش، ثبت موجهای گرمای دریایی در حدود ۹۱ درصد اقیانوسهای جهان در سال ۲۰۲۴ است؛ رخدادی که حیات آبزیان، صخرههای مرجانی، ذخایر شیلات و اقتصاد جوامع ساحلی را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
ایران؛ یکی از آسیبپذیرترین کشورهای منطقه اگرچه این گزارش تصویری از وضعیت جهان ارائه میدهد، اما برای ایران اهمیت دوچندانی دارد. کشور ما در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار گرفته و همزمان با افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی و خشکسالیهای پیدرپی روبهرو است.
این عوامل باعث شدهاند که بخش کشاورزی، که بزرگترین مصرفکننده منابع آب کشور است، بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار گیرد. در سالهای اخیر، کاهش بارندگی، افت ذخایر سدها، افزایش تبخیر، فرونشست زمین، خشک شدن تالابها و کاهش آبدهی رودخانهها، زنگ خطر را برای آینده کشاورزی ایران به صدا درآورده است. بسیاری از کشاورزان با کاهش تولید، افزایش هزینه نهادهها، کمبود آب آبیاری و قطعی برق مواجه هستند؛ شرایطی که ادامه آن میتواند بر قیمت مواد غذایی و معیشت خانوارها اثر مستقیم بگذارد.
چرا این گزارش اهمیت دارد؟ پیام اصلی گزارش FAO و WMO روشن است: تغییرات اقلیمی دیگر مسئلهای مربوط به آینده نیست؛ بلکه اکنون بر زندگی روزمره مردم اثر گذاشته است. افزایش قیمت مواد غذایی، کاهش منابع آب، تهدید سلامت، مهاجرتهای اقلیمی و کاهش تولید کشاورزی، همگی پیامدهایی هستند که بسیاری از کشورها، از جمله ایران، هماکنون با آن روبهرو هستند.
کارشناسان تأکید میکنند که ادامه روند کنونی میتواند امنیت غذایی نسلهای آینده را با چالشهای جدی مواجه کند؛ مگر آنکه دولتها، بخش خصوصی، دانشگاهها، کشاورزان و شهروندان بهصورت هماهنگ برای سازگاری با شرایط جدید و کاهش انتشار گازهای گلخانهای اقدام کنند.
چه باید کرد؟ برای کشاورزان – توسعه سامانههای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری مصرف آب؛ – اصلاح الگوی کشت و استفاده از ارقام مقاوم به گرما و خشکی؛ – افزایش ماده آلی خاک و کاهش خاکورزی برای حفظ رطوبت؛ – استفاده از پیشبینیهای هواشناسی و سامانههای هشدار سریع؛ – ایجاد سایهبان، تهویه مناسب و تأمین آب کافی برای دام و طیور. برای مردم – صرفهجویی در مصرف آب و انرژی؛ – کاهش ضایعات مواد غذایی؛ – حمایت از محصولات تولیدشده با روشهای پایدار؛ – استفاده بیشتر از حملونقل عمومی؛ – مشارکت در برنامههای حفاظت از منابع طبیعی و محیطزیست. سخن پایانی گرمای شدید، دشمنی خاموش اما بسیار پرقدرت است؛ دشمنی که آرامآرام سفره مردم، منابع آب، کشاورزی و اقتصاد کشورها را تحت تأثیر قرار میدهد. مقابله با این بحران تنها با ساخت سد یا حفر چاههای بیشتر امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند مدیریت علمی منابع آب، اصلاح الگوی مصرف، توسعه کشاورزی هوشمند، حفاظت از اکوسیستمها و همکاری جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای است.
ایران با پیشینه غنی در مدیریت سنتی آب، از قناتها تا دانش بومی کشاورزی، ظرفیت آن را دارد که با تلفیق تجربههای ارزشمند گذشته و فناوریهای نوین، الگویی موفق برای سازگاری با تغییرات اقلیمی ارائه دهد. تحقق این هدف، نیازمند عزم ملی، سرمایهگذاری در پژوهش، مشارکت مردم و تصمیمگیریهای مبتنی بر علم است. امروز حفاظت از آب، خاک و کشاورزی، تنها یک مسئولیت زیستمحیطی نیست؛ بلکه تضمینکننده امنیت غذایی، سلامت، اقتصاد و آینده نسلهای فردای ایران است.
مصیب شیرانی
پژوهشگر محیطزیست و توسعه پایدار
